تاریخ کهن و معاصر بندر مقام (2) نویسنده:احمد توبک
بندر مقام از توابع بخش شیبکوه ،شهرستان بندر لنگه در استان هرمزگان است ، بیشتر اهالی آن از نژاد عرب هستند و به زبان عربی و فارسی تکلم می نمایند. تعداد بسیار آنها اهل تسنن و شافعی مذهبی اند و تعدادی نیز اهل تشیع و جعفری هستند كه به گویش اشکنانی صحبت می کنند. این روستا مقر حاکم قبیله بنی حماد بوده است تاکنون نیز بقایايی از آثار آنها در گوشه وکنار دیده می شود .اين روستا 1800 نفر جمعیت و 350 خانوار دارد كه 76درصد جمعیت زیر 40 سال و 24 درصد بالای 40 سال می باشندو دارای 450 نفر دانش آموز می باشد. مقام دارای تأسیساتی از قبیل مسجد، دبستان، دبیرستان، آب شیرین کن، بانک، مخابرات، شیلات، پاسگاه، کتابخانه، درمانگاه و خانه بهداشت است. و مختصات جغرافیا یی آن 26.9649و 53.4849 است. اولین حاکم قبیله بنی حماد در این روستا شیخ احمدعلاق الحمادی وآخرین آنها، شیخ علی بن عبدالله حمادی است. اگر بخواهیم دفتر خاطرات چند ساله بندر مقام را ورق بزنیم مقام را روستایی آباد و پررونق، مرکزتجاری مهمی که افراد مختلف از جاهای دور و نزدیک برای امرار معاش به سوی آن می آمدند، خواهیم یافت، چه بسا که از گمرک آن نیز نام می بردیم. در میان سطور این دفتر نام افراد پرآوازه ای می دیدیم و مردمانی مهربان که با امکاناتی بسیار ساده در خانه های خشتی، و سنگی و گلی در این روستا سکونت گزیدند كه دریا را وجهه خود برای تامین مایحتاج زندگی انتخاب کردند وبه ساده زیستی و قناعت پیشگی بسنده كردند .
تاريخ مقام را مي توان به دوقسمت كهن و معاصر تقسيم كرد.
تاریخ کهن بندر مقام
قسمت نخست تاریخ مربوط به چندین قرن گذشته. دقیقا قرن هفتم هجری که در کتاب تاریخ جهانگیریه و سلسله انساب سادات در دو سه جا نام مقام در این کتاب ذکر شده است و آن مربوط به زمان مهاجرت یک دسته از سادات قتّال بعد از حمله ویرانگر مغولان به بغداد از این شهر به سمت نواحی جنوب ایران می باشد در اینجا به ذکر مطالب آمده در این کتابها می پردازيم :
« بدنبال سقوط بغداد پایتخت عباسیان در سال 656 ه-ق بدست هلاکو خان مغول و انقراض خلافت بنی عباسی که حدود پانصد سال و اندی بر جهان اسلام حکم راندند عده اي از سادات ناچار برای حفاظت از جان و مال و فرزندان خود از فتنه مغول دست به مهاجرت به شهرها و مناطقی که از فتنه مغول محفوظ بوده نمودند و هر دسته به مکانی متفرق و ساکن شدند از جمله این سادات، سادات قتّال به ریاست شاه سیف الله القتّال با عده ی یک صدو بیست خانوار از عشیره و اتباع خود بغداد را ترک نموده و از طریق بصره بساحل ایران رهسپار گردید. نخست به محل بیابان ساحل خلیج فارس به نام (ماخول) که دارای شش چاه آب شور بوده وارد شدند و چون آب چاه های آن غیر قابل شرب بود لذا به اشاره قتّال در همان حوالی چاهی حفر کرده واز کرامات ایشان آب شیرین و گوارا پیدا شد و آن محل شوره زار بعداً سبزه زار گردید و تا کنون نام ماخول به«برچه قتّال» معروف است و آب آن را بیماران برای شفا می آشامند و به جاهای دور ودراز می برند. قتّال
بعد از ماخول به بندر نوبند و بعداً به چیرویه وارد شد، اما پس از توقف چند روز مریدان اصرار ورزیدند که این محل قابل سکونت نیست و باید به به جایی رفت که آباد باشد. حضرت قتّال فرمود که در این حدود شخصی متقی به نام شیخ رکن الدین دانیال حسین وجود دارد که اهل حق است ،به او نزدیک شویم لذا از بندر چیرویه به رستاق آمدند. سید فضل الله فرزند خردسال قتّال که چهل روزه بود فوت کرد و مدفون گردید. سپس به حوالی نخیلو وارد شدند و چند روزی اقامت نمودند و آن محل به افتخار قدوم حضرت قتّال تا کنون به « مقام » معروف گردیده ونسبتاً بندری آباد و جای نخیلو را گرفته است ». (نقل از متن کتاب)
بله این به احتمال خیلی زیاد نخستین باری باشد که نام مقام در یکی از کتب تاریخی مروط به اواسط قرن هفتم هجری ذکر گردیده است. اما این خاندان از مقام به بهده و قلعه خور خشت به قریه اَهِل به بیخه بیرم و تنگ نغمه به دشتویه باغور که آن زمان به صحرای راشدیه معروف بود وارد شدند و در آنجا اقامت نمودند. به اعتقاد این نویسنده با توجه به سکونت این خاندان اطراف نخیلو که در آن زمان نخیلو به عنوان بندری آباد و پر رونق و با جمعیت فراوان بوده و معروفیت داشت و این مسأله کتب تاریخی هم آن را تایید می کنند، لذا به یمن برکت نزول این خاندان قتّال در اطراف نخیلو این محل را مقام نامیده شد یا شاید به معنی مقام صالحین و اولیاء باشد .
اما قسمت دوم تاریخ مقام مربوط به دوره ی معاصر وجدید و آن با آمدن قبایل عربی از شبه جزیره عربستان به طرف سواحل جنوب ایران آغاز می شود که از این دوران اطلاعات ما نسبت به تاریخ مقام در دوران کهن تا حدی مطلوب و خوب می باشد واین اطلاعات بنده بر اساس چند منبع و نیز روایت های شفاهی بزرگان مقام می باشد و تاریخ مقام در این دوران با آغاز استقرار یکی از قبایل عربی به نام بنی حماد در مقام و مرباغ و پیرامون آن شروع می شود. بني حماد از ساحل جنوبي خليج آمده اند و اولين جايي كه قدم گذاشته اند ساحل كلات كه در سمت شمال خليج فارس واقع است و از آنجا به سمت روستاي مرباغ منتقل گشتند، و از آنجا براي خود قلعه بزرگ به عنوان مركز حكومت بنا كردند و مرباغ اولين جايگاه حكمراني حماديان در سرزمين فارس به شمار مي رود.
از دلايل مهاجرت خيلي از قبايل ساكن شبه جزيره عربستان و از جمله حماديان به سمت فارس، اوضاع معيشتي و نزاعهاي قبيله اي ميان اين گونه قبايل ذكر مي شود. روايت مي شودكه در زمان كريم خان زند پادشاه حكومت زنديه در ايران از مهم ترين قبايلي كه به طرف سواحل ايران مهاجرت نموده « القواسم » يا « الجواسم » بودند كه اين قبيله در بندر لنگه سكونت گزيد. و بعد از گذشت سالها از استقرار جواسم و در زمان حكومت قاجاريه و با تشويق قبيله الجواسم تعدادی ازقبایل عربی ازشبه جزیره عربستان مانند قبیله المرازیق (حکام مغویه) وآل علی (حکام چارک)ونیزبني حماد به طرف سواحل ايران آمدندواین اخیردر روستاي مرباغ سكني گزيدند زماني که از حكومت و استقرار حماديون در اين روستا (مرباغ)گذشت عده اي از فرزندان اين قبيله تصميم گرفتند كه سمت نواحي غربي مرباغ منتقل شوند و مقام را به عنوان پايگاه دوم حماديون در قسمت غرب انتخاب نمودند و ازاين زمان براي قبيله حماديها دو مركز حكومت در سواحل ايران ايجاد گرديد كه شرقي با مركزيت مرباغ و غربي با مركزيت بندر مقام و نواحي اطراف به عنوان نواحي حكومتي اينها واقع گشت. ودر مقام براي خود قلعه اي بزرگ در قسمت شمال مقام بنا كردند كه امروزه بقاياي اين قلعه با گذشت زمانها هنوز آثار و پي ساختمان آن قابل مشاهده است كه اين بنا به قلعه شيخ علاق معروف است، از جمله شيوخي كه در اين قلعه حكمراني كردند شيخ احمد علاگ (علاق) است كه در مقام دست به يك رشته خدمات عمراني و آباداني زد از جمله ساخت مسجد كنار ساحل كه معروف به مسجد غربي است كه الان جاي آن مسجدي كوچكتر وجود دارد و همچنين ساخت سدي در دهانه دو كوه كه معروف به سد وادي و نيز يك قطعه زمين خريد و آن را وقف قبرستان نمود كه معروف به مقبره سنچول است.امروزه بقاياي قلعه شيخ علاق قديمي ترين اثر موجـود در بنـدر مقـام اسـت. از جمله شيوخ دیگر كه در اين قلعه حكمراني كردند شيخ عبدالله حمادي است كه اين شخص از جمله شيوخ معروف اين قبيله در تاريخ معاصر مقام بوده است كه فرزنداني به نامهاي علي، حسن و سليمان داشته كه اينها به ترتيب حكمران و شيوخ مقام و جزيره شيخ شعيب و نخل جمال گرديدند. اما بعد از شيخ عبدالله برادرش به نام علاق جانشين او شد و بر مقام و اطراف آن حكم راند. بعد بعد ازاوشیخ حسن ازلاوان به مقام آمد وشیخ شد.بعداز گذشت سالها از عمر اين قلعه شيخ علي حمادي فرزند شيخ عبدالله تصميم بر بناي قلعه اي ديگر براي خود نمود و بزرگان قوم ما روايت مي كنند كه يك استاد (بناي) ماهري از منطقه بستك آورد و براي او يك قلعه با طرح معماري بسيار جديد و پيشرفته در آن روزها ساخت كه فن و هنر بسيار شاهكارانه اي در ساختن آن به كار رفته بويژه نقوش و گچ بري هاي حرفه اي در آن به كار رفته است. بعد از اتمام آن خود و خانواده اش در اين قلعه جديد ساكن شدند كه اين قلعه هنوز پابرجاست و به قلعه شيخ علي حمادي معروف است و تقريبا عمر آن 70-65 سال مي باشد. زندگي سياسي شيخ علي حمادي در اين دوره پس از ساخت اين قلعه از درون آن آغاز گرديد و اين شخص به شجاعت و اسب سواري معروف بود. سرانجام در اين دوره پس از بهبودي اوضاع معيشتي آن طرف آب كه همان شبه جزيره عربستان است بسياري از اهالي اين قبايل دوباره به موطن اصلي خود بازگشتند. اما از بني حماد تنها كسي كه به علت علاقه مند بودن به زادگاه خود ايران در بندر مقام باقي ماند شيخ علي حمادي بود.
معروف است که حاکم قطر یک موتورلنج پر ازهدایا برای شیخ علی فرستاد واوراتشویق به مهاجرت ازایران به آن سمت خلیج نمودولی شیخ علی هدایا راپس فرستادودعوتش رارد کرد ودرمقام ماند.
قبایل معروف وقدیمی این روستا:
قبایل اهل سنت:
آل فضل که از بغداد عراق و آل خنجی و آل هندی از نخیلو و آل گلگل وآل خلفان از كوشكنار و آل غلوم از عسلویه، آل قاضی وآل بویری از لافت و آل عبدالصمد از بستک آل برغش از شکرویه و آل مناصیر از روستای الخره و آل حیدر و آل طاهر از بوچیر و آل جمال از کله پسند آل باغی که به مقام آمدند وآل بتّیل از روستای جزّه و آل کاسی از پارسیان و آل صفر و آل عبدالجبار و آل ساری و آل کلندر وآل یوسف از روستای بهده و سید عبدالله و سید محمد"ازمنطقه طاحونه آل ابراهیمی(حاجی یوسف) به اینجا آمدند.
قبایل اهل تشیع:
آل لامردی از لامرد به مقام مهاجرت کردند آل دادالله وآل بوبرجی و آل نصرالله از اشکنان و آل پرویز از پنگرویه و آل الصاغه زرگری كه به راهدار معروف اند و طایفه های دیگر نیز دردوره اخیرازمناطق رودخانه ومیناب به مقام آمدند .همچنین طایفه ای معروف به جت ها که از روستای خرابه به مقام منتقل شده شغل آنها دامداری بوده و اهل سنت هستند.
از روزگاران قدیم، صید ماهی، تجارت وکشت گندم و جو و استخراج مروارید از کارهای اصلی مردم مقام بود. اما دراین دوره حاضر تعدادی کارمند وکارگر شرکت نفت شده.تعدادی هم فرهنگی درمدارس مقام مشغول به کار هستند.
1-شیخ احمد علاق
2-شیخ عبدالله حمادی
3-شیخ علاق (شیوخ بنی حماد مقام)
4-سیخ حسن
5-شیخ علی
احمد توبک دبیر تاریخ دبیرستانهای بندرمقام
